Fleiri Marel og Össur með vísifjármagni

Risastórar fréttir bárust í haust úr íslensku nýsköpunar- og fyrirtækjaumhverfi. Fjögur íslensk fyrirtæki og eitt danskt með íslenskan stofnanda tilkynntu ánægjulegar fréttir. Fyrirtækið GRID, tryggði sér 1,6 milljarð króna í fjármögnun. Kerecis tryggði sér um 3 milljarða króna fjármögnun. Fyrirtækið Avo tryggði sér 420 milljónir króna í fjármögnun. Öll þrjú fengu fjármagn að stærstum hluta frá erlendum fjárfestum. Unity, danskt að uppruna, með Davíð Helgason í fararbroddi, stefnir á skráningu á hlutabréfamarkað í Bandaríkjunum. Virði fyrirtækisins er a.m.k. 750 milljarðar króna. CarbFix tilkynnti að það hefði gert samstarfssamning við fyrirtækið Climeworks um að fjarlæga 4.000 tonn af koltvísýringi úr andrúmsloftinu á ári.

Hugvitsdrifin fyrirtæki en ekki auðlindadrifin

Þegar rætt er um nýsköpunarumhverfið á Íslandi er því gjarnan velt upp af hverju fleiri sambærileg fyrirtæki og Marel og Össur hafa ekki orðið til á Íslandi. „Við þurfum fleiri Marel og Össur“ er mantra sem klifað er á, því virðið sem fyrirtækin hafa skapað í formi þekkingar, rannsókna og fjármagns eru fordæmalaus í íslenskri samtíðarsögu. Nokkrir þættir þurfa að vera til staðar í innviðunum til þess að fleiri sterk hugvitsdrifin fyrirtæki verði til.

Menntakerfið þarf að stuðla að því að til verði þekking sem kemur að gagni. Stuðningur við ung fyrirtæki og frumkvöðla þarf að vera til staðar á ólíkum stigum. Hið opinbera þarf jafnframt að hafa skýra stefnu um hvað og hvernig skuli styðja við nýsköpun. Allt eru þetta þættir sem eru prýðilegir í dag í alþjóðlegum samanburði. Flestir skilja virðið í því að skapa fleiri hugvitsdrifin fyrirtæki en auðlindardrifin, því hugvitið á sér engin takmörk, annað en auðlindir lands og sjávar. Hugvitsdrifin fyrirtæki byggja þó mörg hver nýsköpun sína í upphafi í kringum stórar greinar sem fyrir eru, t.d. Marel í kringum íslenskan sjávarútveg.

Árangur krefst fjármagns og úthalds

Stofnun og vöxtur fyrirtækja gerist ekki með hugvitinu einu saman. Til þess þarf líka heilbrigða blöndu af umtalsverðu fjármagni og tíma. Árangur Marels, Össurar og CCP byggja augljóslega á hugviti. Viðlíka árangur hefði hins vegar aldrei orðið að veruleika nema að fjármagnseigendur hefðu séð möguleikana og fjárfest í fyrirtækjunum. Góðir fjárfestar og hluthafar styðja við og leiðbeina stjórnendum. Þar sem fjárfesting í ungum fyrirtækjum er áhættusöm, skiptir máli að þekkja vel til þess að vinna með frumkvöðlafyrirtækjum. Jafnframt er mikilvægt fyrir vísisjóði að móta sér skýra fjárfestingastefnu og víkja sem allra minnst frá henni. Síðast en ekki síst þarf að dreifa áhættunni með því að fjárfesta í mörgum fyrirtækjum, því stór hluti þeirra mun leggja upp laupana. Mikilvægast er þó að þau sem gera það ekki og dafna skila heildarfjárfestingunni margfalt til baka. Vísisjóðir  (e. venture capital funds) eru slíkir fjárfestar.

Mikilvægi vísisjóða

Rekstur vísisjóða á Íslandi á sér ekki langa sögu. Fram til ársins 2015 voru sjóðirnir fáir og stopulir. Í dag eru fimm vísisjóðir starfandi á Íslandi. Óhætt er að segja að stofnun þeirra hafi verið stórt þroskaskref fyrir bæði fjárfesta og fyrirtæki. Samkvæmt mínum heimildum eru fleiri nýir sjóðir í farvatninu.

Langstærstu fjármagnseigendurnir í vísisjóðunum á Íslandi, að NSA undanskildum, eru íslenskir lífeyrissjóðir. Skiljanlega. Þeirra fjárfestingu skal ekki taka sem sjálfsagðri og fyrir framsýni sína eiga þeir skilið hrós. Líkast til hefur það sjaldan verið mikilvægara að lífeyrissjóðirnir fjárfesti í vísisjóðum en nú. Fjöldi frambærilegra hugvitsdrifinna fyrirtækja fer vaxandi, ekki bara á Íslandi, heldur alls staðar í kringum okkur. Vísisjóðir hafa ólíka sýn og nálgun á mismunandi geira og sá fjölbreytileiki er nauðsynlegur til að ná árangri og lágmarka áhættuna.

Auka þarf vísifjármagn

Það sem er sameiginlegt með öllum þeim fyrirtækjum sem hafa verið nefnd hér að ofan er að ekkert þeirra hefur nokkru sinni litið á Ísland sem sinn aðalmarkað. Öll eru þau “fæddir heimsborgarar” (e. born global) sem þróa sínar vörur frá upphafi fyrir alþjóðamarkað. Sá hængur er á að til þess að vaxa á alþjóðamarkaði þurfa hluthafar og fjárfestar síendurtekið að leggja fyrirtækinu til fjármagn. Og miklu af því. En ef vel gengur er uppskeran ríkuleg. Fjármagnið sem mun streyma til Danmerkur vegna Unity hleypur á tugum milljarða, sem líklega mun streyma inn í fjárfestingar í hugvitsdrifnum fyrirtækjum til að skapa nýtt virði og þekkingu.

Dæmi um íslensk fyrirtæki sem íslenskir vísisjóðir hafa að næstu öllu leyti misst af fjárfestingum í – Marel og Össur undanskilin

Þar sem að íslenskir vísisjóðir hafa verið fáir fram til ársins 2015 er engin furða að fleiri stór, alþjóðleg hugvitsdrifin fyrirtæki hafi ekki komist á flug. Fjármagnið hefur einfaldlega verið of takmarkað í vísisjóðum og erlend tengsl og þekking fjárfesta á að styðja fyrirtæki á alþjóðamarkaði lítil þó hún fari ört vaxandi. Þetta er mjög skýrt í fréttum undanfarið, sérstaklega í tilfelli GRID, Kerecis og Avo, sem fá nú fyrst og fremst fjármagn frá erlendum fjárfestum. Íslenskir vísisjóðir þurfa þannig að vera stærri til þess að betur geta fylgt eftir sínum fjárfestingum. Eftirfylgni íslenskra vísisjóða myndi líka tryggja að virðisaukningunni yrði skilað aftur heim en sitji ekki eftir hjá erlendum fjárfestum. Þetta sést líka vel í svari ráðherra nýsköpunarmála sem greindi frá því á Alþingi í vikunni að á árinu 2020 hafi 12 af þeim 17 milljörðum sem fjárfest hefur verið í íslenskum sprotafyrirtækjum komi frá erlendum fjárfestum.

Íslenskir lífeyrissjóðir geta þannig stutt enn frekar við að skapa frekara bolmagn fyrir vísisjóði til þess að fjárfesta í hugvitsdrifnum fyrirtækjum sem skapa þekkingu og verðmæti án þess að ganga á auðlindirnar. Þó fyrst og fremst til þess að ávaxta lífeyriseign landsmanna með besta móti.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s